Home / տարբեր / Փոլ Կիրակոսեանի Մահուան 20-ամեակին Նուիրուած Ցուցահանդէսին Առիթով. «Փափաքս Է, Որ Նոր Սերունդը Գայ Եւ Հպարտ Զգայ, Տեսնէ, Թէ Ի՛նչ Է Արուեստը, Ի՛նչ Է Հայութիւնը» Ըսաւ Սիլվիա Փոլ Կիրակոսեան
فن ارمن

Փոլ Կիրակոսեանի Մահուան 20-ամեակին Նուիրուած Ցուցահանդէսին Առիթով. «Փափաքս Է, Որ Նոր Սերունդը Գայ Եւ Հպարտ Զգայ, Տեսնէ, Թէ Ի՛նչ Է Արուեստը, Ի՛նչ Է Հայութիւնը» Ըսաւ Սիլվիա Փոլ Կիրակոսեան

ՍԻԼՎԻ ԳԱՅԵԱՆ
Այս օրերուն Պէյրութի ցուցահանդէսներու կեդրոնին (Պէյրութ էկզիպիշըն սենթըր) մէջ կը ցուցադրուին հանրածանօթ արուեստագէտ Փոլ Կիրակոսեանի գեղանկարչական ստեղծագործութիւնները: Այս մէկը առիթ եղաւ խորհրդածելու հայութեան մէջ արուեստի մշակներու վայելած վարկին մասին: Փաստօրէն, հակառակ իր ունեցած եղերաբախտ անցեալին, հայութիւնը ունեցած է նաեւ հպարտառիթ երեւոյթներ, իրագործումներ, որոնց ստեղծած դրական արձագանգը յաւելեալ թռիչք կու տայ հայութեան զարգացման եւ քաղաքակրթական վարկին ու վերելքին: Այդ երեւոյթները օրուան ծնունդը չեն, անոնք դրոշմած են հայութիւնը շատ կանուխէն` անոր ծագման օրերէն իսկ: Խորքին մէջ հեթանոսական թէ քրիստոնէական շրջանին հայ ժողովուրդի ճակատագիրին առնչակից իւրաքանչիւր թագաւորութիւն, դարաշրջան, իր ապրած դժբախտութեանց կողքին ունեցած է նաեւ դրական հպարտառիթ երեւոյթներ, հայու ազգային ինքնութիւնը խթանող խորհրդանիշներ, որոնք հայութեան ծագման վաղ օրերէն դրոշմեցին անոր մշակութային քաղաքակրթական, բարձրորակ արուեստի բնութագրումը` հեթանոս թատերագիր-բանաստեղծ Արտաւազդ թագաւորէն, Սարգիս Պիծակէն, Թորոս Ռոսլինէն մինչեւ Այվազովսկի, Սարոյեան, Շիրազ, Արամ Խաչատուրեան, հասնելով մինչեւ արուեստի ժամանակակից տիտանները, որոնցմէ է նաեւ Փոլ Կիրակոսեան: Արուեստի զանազան բնագաւառներու այդ հանճարները իրենց ստեղծագործութիւններով հայութիւնը դասեցին մարդկութեան քաղաքակրթուած, ընտրանի խաւերու շարքին:
Դժբախտաբար, այդ հանճարներէն ոմանց ստեղծագործութիւնները կորսուած են ու միայն պատառիկներ հասած են մեզի (ինչպէս` Արտաւազդ թագաւորի պարագային): Սակայն Փոլ Կիրակոսեան բախտը ունեցաւ իր կենդանութեան ստեղծած վարկը ըմբոշխնել տալու նաեւ յետ մահու` ի պատիւ իրեն կատարուող ոգեկոչումներով, յանձինս իր բարեկամներուն եւ ընտանիքի անդամներուն: Եթէ անոր զաւակները կը հպարտանան իրենց հօր իրագործումներով` հայազգի աշխարհահռչակ այս արուեստագէտը ինք եւս, անդրշիրիմեան խոկումով, վստահաբար եւ արդարօրէն կը հպարտանայ իր մշակութային աւանդը պահպանող զաւակներով:
Փոլ Կիրակոսեանի մահուան 20-ամեակին նուիրուած ցուցահանդէսը, որ պիտի շարունակուի մինչեւ 6 յունուար 2014, տարածուած է ցուցասրահի զանազան սենեակներուն մէջ, ուր իւրաքանչիւր բաժին կ՛ընդգրկէ Փոլի ներկայացուցած աշխարհը` իր անձնական, ընտանեկան, բարեկամական, թատերական թէ այլ երեսներով` «մարդկային իրավիճակ»-ով, որուն անունով ալ մակագրուած է ցուցահանդէսը: Ուշագրաւ է օրինակ` 1915-ի Հայոց ցեղասպանութեան յատուկ մեծ ցուցասրահը, ուր Փոլ Կիրակոսեան իր մատներու եւ վրձինի համերաշխ զուգորդութեան արուեստով մարդկութեան փոխանցած է ջարդերու արհաւիրքէն լսած ու ազդուած իր ապրումները:
Հայազգի աշխարհահռչակ այս արուեստագէտը ծնած է 1925-ին, Երուսաղէմ, Եղեռնէն ճողոպրած համեստ ընտանիքի մը մէջ: Արուեստի ու յատկապէս գեղանկարչութեան ու քանդակագործութեան հանդէպ անոր հետաքրքրութիւնն ու ձիրքը կանուխէն բացայայտուած են անոր մէջ: Արուեստի իւրայատուկ իր «դպրոց»-ի ոճով ան դասաւանդած ու ներշնչած է հայ թէ օտար ժամանակակից բազմաթիւ գեղանկարիչ-արուեստագէտներ: Ան իր ինքնատիպ ոճն ու դրոշմը թողած է Երուսաղէմի թէ Լիբանանի մէջ գեղարուեստի հակական թէ արաբական շրջանակներուն մէջ ու առհասարակ արուեստի աշխարհասփիւռ հարթակներուն վրայ: Անոր այս ցուցահանդէսը արժանացած է տեղական թէ միջազգային արուեստի քննադատ-մասնագէտներու գնահատանքին, լայն արձագանգ գտնելով նաեւ միջազգային մամուլին մէջ:
Ստորեւ, Պէյրութի այս ցուցահանդէսին առիթով մեր ունեցած հարցազրոյցը արուեստագէտին դստեր` Սիլվա Կիրակոսեանին հետ: Հայցազրոյցի մէկ մասին ներկայ գտնուեցաւ նաեւ անոր արուեստագէտ երեք զաւակներէն «Փոլ Կիրակոսեան հիմնարկ»-ի այժմու նախագահ` Մանուելլա Կիրակոսեան:

Ս. Գ.- Ինչո՞ւ այս ցուցահանդէսը: Գաղափար մը կրնա՞ք տալ անոր նպատակին մասին:
ՍԻԼՎԻԱ ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ.- Փոլ Կիրակոսեան մեզմէ բաժնուեցաւ 1993-ին, եւ այս տարի կը զուգադիպի անոր մահուան 20-ամեակին: Այս առիթով անոր հարազատներն ու բարեկամները ուզեցին ոգեկոչել անոր յիշատակը, զանազան քայլերով, որոնցմէ մէկն է այս ցուցահանդէսը: Ցուցասրահի մուտքին կայ յատուկ սենեակ մը, որ տրամադրուած է Փոլին, ուր կը լսենք զինք իր հարազատ ձայնով: Անիկա կ՛ընդգրկէ 1973-ին ֆրանսական պատկերասփիւռի կայանի մը հետ անոր ունեցած հարցազրոյցէն հատուածներ: Այս ցուցահանդէսին նպատակն է յիշեցնել Փոլին մշակութային աւանդը, յատկապէս` նոր սերունդին: Յիշեցնեմ, որ կայ Փոլի արխիւներուն տրամադրուած յատուկ բաժին մը, ուր համախմբուած են անոր արուեստին վերաբերող բոլոր տեղեկութիւնները, մամուլի արձագանգն ու իրեն հետ կատարուած զանազան հարցազրոյցներու օրինակները:
ՄԱՆՈՒԵԼԱ ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ.- Այս ցուցահանդէսը «Փոլ Կիրակոսեան հիմնարկ»-ի նախաձեռնութեամբ եւ կազմակերպութեամբ իրականացած է, անիկա կը միտի աշխարհին յիշեցնել Փոլ Կիրակոսեանի արուեստը, յատկապէս տալ անոր աշխարհասփիւռ գործերուն մասին տեղեկութիւններ, որոնց շատեր անտեղեակ են: Հոս ցուցադրուածը անոր գործերու հազիւ քառորդը կը ներկայացնէ, պարզապէս գաղափար մը կու տայ անոր գործին մասին, որուն ընդհանուր տարողութիւնը կը հաշուէ աւելի քան հինգ հազար ստեղծագործութիւն: Հիմնարկը աշխատանք կը տանի յայտնաբերելու եւ համախմբելու աշխարհի զանազան անկիւնները զետեղուած Փոլին բոլոր գործերուն պատճէնները:
Ս. Գ.- Կրնա՞ք մեր ընթերցողներուն յիշեցնել Փոլ Կիրակոսեանի յատկապէս` անոր կեանքի եւ արուեստի սկզբնական շրջանի պայմանները: Յատկանշական դէպք մը կը յիշէ՞ք:
Ս. Կ.- Փոլ Կիրակոսեան ծնած է ատըեամանցի ընտանիքի մը մէջ: Ան կանուխ տարիքէն կորսնցուցած է իր հայրը, զոր միայն երկու անգամ տեսած է իր կեանքի ամբողջ տեւողութեան: Մայրը եղած է իր կեանքի առաջին ընկերը, որ երբեք չէ ուզած բաժնուիլ իրմէ, ինչ որ որոշ չափով արգելք եղած է, որ Փոլ իր մասնագիտական ուսումը ստանայ իր մօրմէն հեռու վայրի կամ արուեստի կեդրոնի մէջ: Իր կեանքի սկզբնաւորութեան Փոլ իր մորթին վրայ ապրած է կեանքի դառն ու ժխտական էջերը` զրկանքը, հօր գուրգուրանքի բացակայութիւն, յատկապէս որբանոցի մէջ ապրած իր օրերուն: Ան իր մանկութիւնը անցուցած է Երուսաղէմի մէջ ու աւելի ուշ` 1940-ական թուականներուն փոխադրուած է Լիբանան: Իր ինքնակերտումի սկզբնական շրջանին ապրած է համեստ կեանք մը, որ իր բոլոր երեսներով կը ցոլացուի, կը դրսեւորուի անոր գեղանկարչական գործերուն մէջ: Օրինակ ան փոքր տարիքին չէր գիտեր, թէ ի՛նչ լեզուով պէտք է խօսէր ու փաստօրէն չէ կրցած յստակ պատասխան տալ երբ իրեն հայց տրուած է, թէ ի՞նչ լեզու կը գործածէ: Սակայն ինք գծելով, արուեստի ճամբով իր ապրումները մարդկութեան պարզելով, անդրադարձած է, թէ ինք արդէն կը խօսի գեղանկարչութեան արուեստի լեզուով: Փոլ շատ եւ արագ գծող էր: Ան օգտագործած է գեղանկարչական արուեստի զանազան միջոցները` իւղաներկ, ջրաներկ, ածուխ մատիտ (չարքոլ), նաթիւր մորթ, «կուաշ» եւ այլն:
Ս. Գ.- Իր գործերուն մէջ գլխաւորաբար ի՞նչ թեմաներու կամ նիւթերու վրայ կեդրոնացած է Փոլ Կիրակոսեան:
Ս. Կ.- Փոլ Կիրակոսեան իր ստեղծագործած պատկերներով առաւելաբար կը ցոլացնէ մարդկային դէմքերը, անոնց ապրումները, յոյսերը, յուզումները, հաւատքը, տառապանքը, յուսահատութիւնն ու իղձերը: Այլ խօսքով` մարդկային ընդհանուր կացութիւնը, «մարդկային իրավիճակը» («Տը հիւմըն քանտիշըն»), ինչպէս նշած էի, ուր ներկայ է մարդը ի՛նք, անոր աշխատանքի առօրեայ հեւքը, կնոջ տիպարը, որ կրնայ ըլլալ իր մայրը, կինը, զաւակները եւ առհասարակ` ընտանիքը:

Ս. Գ.- Այս առիթով ուրիշ ի՞նչ քայլերու նախաձեռնած էք:
Ս. Կ.- Այս ցուցահանդէսի կողքին, հրապարակած ենք Փոլի մասին «Մարդկային իրավիճակը» խորագրեալ անգլերէն յատուկ գիրք մը: 128 էջ հաշուող այս գիրքին մէջ ամփոփուած են Փոլին մասին ցարդ մեր տրամադրութեան տակ եղող տեղեկութիւններն ու գործերու սեւ թէ գունաւոր նկարները, զորս կ’ուզենք հանրութեան սեփականութիւնը դարձնել ու մղել, որ մարդիկ` Փոլի արժէքն ու արուեստը գնահատողները, իրենց կարգին պրպտումներ կամ ուումնասիրութիւններ կատարեն իր մասին, օգտուելով մեր այս գիրքի տեղեկութիւններէն: Նշեմ, որ անոր խմբագրութեան մեծապէս նպաստեցին արուեստի մասնագէտներէն` Սէմ Պարտաուիլը եւ Թիլ Ֆելրաթը:
Ս. Գ.- Ի՞նչ կրնաք ըսել «Փոլ Կիրակոսեան հիմնարկ»-ին մասին, ի՞նչ է անոր գլխաւոր նպատակը, ի՞նչ ձեւով կը գործէ:
Մ. Կ.- «Փոլ Կիրակոսեան հիմնարկ»-ը հիմնուեցաւ 2011-ին` Փոլին ընտանիքին կողմէ: Անոր նախագահութիւնը հերթաբար կը փոխանցուի Հիմնարկի անդամներուն միջեւ: Ներկայիս ես եմ այս Հիմնարկի նախագահը: Հիմնարկին գլխաւոր նպատակն է ինչպէս նշեցի` Փոլին տակաւին անծանօթ գործերը, իր մասին եղած վկայութիւնները, մամուլի արձագանգը, այս բոլորը հաւաքել, կազմաւորել իր արխիւը, դասաւորել, համադրել, կազմակերպել ու հրատարակել, մարդկութեան սեփականութիւնը դարձնել, որովհետեւ մենք իրաւունք չունինք նման արժէք մը սահմանափակելու ընտանեկան կամ լիբանանեան շրջանակի սահմաններուն մէջ: Այլ խօսքով` Փոլին յիշատակը յաւերժացնել: Յիշեցնեմ, որ Փոլին մասին արխիւային պրպտումի մեր աշխատանքը նորութիւն չէ, այս աշխատանքը սկսած է շատոնց, յատկապէս Փոլի բարեկամներուն հետ, ինչպէս` Ժալալ Խուրի եւ ուրիշ արուեստագէտներ, որոնք կ’օգնեն մեզի` 1970-ական թուականներէն մնացած Փոլի գործերու կամ անոնց նկարներու յայտնաբերումը, մէկտեղումը, դասաւորումը կատարելու համար: Կայ յատուկ մարմին մը, որ կ՛օգնէ մեզի, կը գնահատէ, կ՛արժեւորէ, կը պրպտէ ու կը համախմբէ Փոլին գործերը:
Ս. Գ.- Յառաջիկայ ի՞նչ ծրագիրներ ունիք:
Մ. Կ.- Շատ ծրագիրներ ունինք, բայց կը փորձենք զանոնք իրագործել քայլ առ քայլ: Օրինակ, ծրագրուած է այս ցուցահանդէսի աւարտէն ետք նոյն գործերով շրջիլ եւ Փոլի գործերը ցուցադրել աշխարհի զանազան շրջանները, յատկապէս` թանգարանները: Հրատարակել երկրորդ լայնածաւալ գիրք մը Փոլին մասին, որ ընդգրկէ, յատկապէս` 1983-1993-ի ընթացքին անոր աշխարհասփիւռ գործերուն մասին տեղեկութիւններ: Կան նկարներ, որոնք Փոլ ի՛նք նկարած է, ու մենք այդ նկարներու պատճէնները կ՛ընդօրինակենք, սքեն կ՛ընենք` ուրիշներու ալ սեփականութիւնը դարձնելու համար: Օրինակ, ժամանակին Փոլ աշխարհի մշակութային զանազան կեդրոններուն, հիմնարկներուն, թանգարաններուն, դրամատուներուն նուիրած է զանազան գործեր, որոնց բնոյթին, յատկանիշներուն եւ այլ մանրամասնութիւններուն մասին մեր տեղեկութիւնները սահմանափակ են:
Ս. Գ.- Այսքան տաղանդաւոր արուեստագէտ մը վստահաբար գնահատուած է հայ թէ օտար շրջանակներու կողմէ, կրնա՞ք թուել կարգ մը շքանշաններ, որոնց արժանացած ու որոնցմով պարգեւատրուած է ան:
Ս. Կ.- Վստահաբար ան արժանացած է բազմաթիւ շքանշաններու եւ գնահատական պարգեւատրումներու հայ թէ օտար շրջանակներէ, ինչպէս` Ֆրանսայի, Իտալիոյ, Գերմանիոյ եւ բազմաթիւ այլ երկիրներու արուեստի կեդրոններու պատկան մարմիններուն կողմէ: Յիշեմ օրինակ` Վատիկանի Յովհաննէս Պօղոս Բ. պապին կողմէ եւ Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան երջանկայիշատակ Գարեգին Սարգիսեան վեհափառին կողմէ «Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշանով պարգեւատրումը: Ան նաեւ պարգեւատրուեցաւ յետ մահու` լիբանանեան պետութեան կողմէ:

Ս. Գ.- Յաճախ կը լսենք մեծ արուեստագէտներու գործերու կապկումին կամ կեղծուած նմուշներուն մասին: Պատահա՞ծ է, որ Փոլ Կիրակոսեանի գործերը կեղծուին:
Մ. Կ.- Այո՛, պատահած է, ու հիմնարկը այս գծով յատուկ վկայագիր կը պատրաստէ եւ կու տայ Փոլի իւրաքանչիւր գործին համար: Արուեստի աճուրդի թէ ցուցադրութեան սրահներու պատկան պատասխանատուները տեղեակ են մեր հիմնարկի քայլերէն ու Փոլէն որեւէ արուեստի գործ չեն ընդունիր, եթէ անոր չընկերանայ «Փոլ Կիրակոսեան հիմնարկ»-ի պաշտօնական վկայագիրը:
Ս. Գ.- Ի՞նչ խօսք ունիք ըսելիք այս առթիւ:
Ս. Կ.- Ինչպէս ըսի, Փոլը միայն հայկական արժէք չէ, ինչո՞ւ մարդիկ քաջածանօթ պիտի ըլլան Փիքասոյի մը, Շէյքսփիրի մը, Վան Կոկի մը եւ այլ հանճարներու ու տեղեակ պիտի չըլլան մեր արժէքներուն` Պետրոս Դուրեանին, Պարոյր Սեւակին, Մինաս Աւետիսեանին, Արամ Խաչատուրեանին եւ հայկական ժամանակակից մեր արժէքներուն մասին: Փափաքս է, որ մարդիկ, յատկապէս` հայ երիտասարդ նոր սերունդը գայ, տեսնէ ու ծանօթանայ Փոլ Կիրակոսեանի արուեստին, հպարտ զգայ, թէ Փոլ Կիրակոսեան մը ունի, անդրադառնայ, թէ ի՛նչ է արուեստը, ի՛նչ է հայութիւնը: Մեր այս հանճարներուն մասին խօսելով կը հպարտանանք, մեր ազգային նման արժէքներով, մեր ազգո՛վ կը հպարտանանք, այսինքն` մենք մեզ արժեւորած կ՛ըլլանք: Մենք պէտք չունինք անոնց կամ Փոլին մասին խօսիլ, խօսելու սիրոյն, քանի անոնց գործերը արդէն կը պարզեն անոնց արժէքը: Կարեւորը այս հանճարներու, ազգային մեր արժէքներու գործերը ծանօթացնել, տեղեկացնել, փոխանցել հանրութեան ու յատկապէս` նոր սերունդին:
Մ. Կ.- Փոլ Կիրակոսեանը գանձ մըն է, որ միայն մեզի` ընտանիքին չի պատկանիր: Անիկա արժէք է հայութեան ու համայն մարդկութեան համար: Մենք իրաւունք չունինք այս մասին բան մը փոխելու, Փոլին գործերը ինքնին կը վկայեն իր արժէքին մասին:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *