Home / տարբեր / Սպասելով Երրորդ Սպանդի Գրական Անդրադարձին. Հանրածանօթ Գրագէտ-Մտաւորական Պօղոս Սնապեան Հայութեան «Երկու Սպանդ»-ի Կսկիծները Կը Ներկայացնէ Գրական Լուսամուտէն Ս.Փ.Գ.
كاتب ارمن

Սպասելով Երրորդ Սպանդի Գրական Անդրադարձին. Հանրածանօթ Գրագէտ-Մտաւորական Պօղոս Սնապեան Հայութեան «Երկու Սպանդ»-ի Կսկիծները Կը Ներկայացնէ Գրական Լուսամուտէն Ս.Փ.Գ.

Հակառակ անոր որ բուռն փափաք մը ունէի գրականութեան հանդէպ, սակայն նախակրթարանի եւ երկրորդական վարժարաններու մէջ ստացած ծանօթութիւններս մակերեսային էին:
Համազգայինի հայագիտական բարձրագոյն հիմնարկին հիմնադրութենէն ետք որոշեցի հետեւիլ պատմագիտութեան ճիւղին, բայց գրականութեան սէրը միշտ վառ մնաց սրտիս մէջ, ու սկսայ նոյն ատեն հետեւիլ նաեւ գրականութեան ճիւղին, որուն դասախօսն էր գրագէտ Պօղոս Սնապեան:
Երեւոյթով` պարզ ու համեստ, ակնածանք կը պարտադրէր: Խօսակցութեան ընթացքին այնքան հարազատօրէն կ’արտայայտուէր, որ կարծէք տարիներու հի՜ն բարեկամի հետ կը խօսիք: Գրական տիեզերքը ուսերուն շալկած, ո՛ւր որ ըլլար, հաճելի նուէրի նման կը շռայլէր մեզի իր գրական համեմները` Յակոբ Օշականէն մինչեւ Ալպեր Քամիւ:
Օր մըն ալ ինծի մակագրեց Օշականի մասին իր հրատարակած գիրքերէն մէկը: Նախակրթարանի տարիներուս գիրքեր շատ ստացած էի, մակագրուած` մրցանակ աշխատասիրութեան կամ վարք ու բարքի: Հետագային գրական թէ մտաւորական խմորումներով ի յայտ եկող դասընկերներէս ու բաեկամներէս ալ ստացած էի նման մակագրուած գիրքեր: Սակայն այս մէկը տարբեր էր, անհուն հպարտութիւն մը կ՛առթէր մէջս: Այնքա՜ն ուրախ էի եւ շլացած, որ ուզեցի բոլոր դասընկերներս ալ իմանան, թէ «պարոն»-ս ինծի գիրք մակագրած է: Աւելի ուշ, պր. Սնապեանէն կրկին ստացայ մակագրուած գիրքեր, զորս կարդացի, բայց չկրցայ ոչ իսկ «բառ մը» գրել: Ինչպէ՜ս համարձակէի ժամանակակից գրական այս նուիրեալին «գործեր»-ուն անդրադառնալ: Վերջերս, սակայն, երբ «Ազդակ»-ի իր գրասեղանին մօտ իրարու հանդիպեցանք, կրկին ինծի մակագրեց իր «Երկու սպանդ»-ի Բ. տպագրութենէն օրինակ մը: Գիրքը նոյն գիշերուան ընթացքին «լափեցի մէկ շունչով»: Անիկա կը խօսի «տկար կէտ»-իս ու առհասարակ բոլորիս` հայութեան ազգային ջիղը վիրաւորած զոյգ դահիճներու սպանդներուն մասին, որոնց արեան հետքերը տակաւին կը հոսին մեր յիշողութեան մէջ: Արդարեւ, պր. Սնապեան, ի՛նք ալ 1918-ին, Արարայի ճակատամարտին կռուած ֆետայիի մը (Մարկոս Սնապեան) կորիւնն է ու քաջ գիտէ, թէ անխտիր բոլորիս «ճիտին պարտք»-ն է ականջալուր ըլլալ տակաւին մեր երակներուն մէջ հոսող արեան կանչին…
«Երկու սպանդ»-ին Բ. տպագրութիւնը լոյս տեսած է դարձեալ մեկենասութեամբ Սանան եւ Միրօ Ս. Փանոսեաններուն: Կողքի խորհրդապատկերը` արուեստագիտուհի Մարալ Փանոսեանին: Ընդամէնը 250 էջ հաշուող այս հետազօտական աշխատանքը կը բաղկանայ երկու մասերէ.
Առաջինը (էջ 5-66) կ’անդրադառնայ 1915-ի Հայոց ցեղասպանութեան զոհերուն: Հոն ներկայացուած են Եղեռնի զոհերէն 49 ազգային, մտաւորական, գրական, յեղափոխական, հոգեւորական ու այլ դէմքեր: Թուելով զանազան աղբիւրներու մէջ նշուած զոհերու քանակն ու անունները` նշուած են նաեւ մէջբերումներ ու հատուածներ (Արշակ Վռամեան…) անոնց յիշատակը ողբերգած` Պարոյր Սեւակէն` «Եռաձայն պատարագ», Շարլ Ազնաւուրէն` «Անոնք ինկան» հայերէն եւ ֆրանսերէն օրինակներով ու Ուիլիըմ Սարոյեանէն` «Հայը եւ Հայը» :
Երկրորդ մասը (էջ 67-245) կը պեղէ Խորհրդային շրջանին ստալինեան սպանդի զոհերուն պատմութիւնը:
Ուշագրաւ է այս գիրքին ներկայացման ոճը` պարզ ու սահուն, միաժամանակ` գրական դարձուածքներով համեմուած լեզուն, հասկնալի է բոլորին: Հոն կը գտնենք պարկեշտ ու անաչառ բանասէրը, որ նախանձախնդիր է նշելու իր փոխանցած տեղեկութեանց իսկական աղբիւրները: Հոն կայ գրական դրոշմը, «Սնապեանակա՛ն» դրոշմը: Հոն կայ մտաւորականը, որ տողերու ընդմէջէն, տողատակի կը փոխանցէ պատգամը` չմոռնալու բոլո՛ր սպանդներու մեր նահատակները, լծուիլ զանոնք փոխարինող գրական թէ մտաւորական իսկակա՛ն, ո՛չ կրաւորական ու անտարբեր մարդուժի պատրաստութեան: Հոն կը գտնենք նաեւ իսկական պատմաբանը, որ չի բաւարարուիր վերլուծելով կամ մեկնաբանելով ցարդ ձեռքի տակ եղող տեղեկութիւնները, այլ կը յայտնաբերէ եւ առանց խեղաթիւրումի կը փոխանցէ պատմական իրողութիւնները, իրենց մերկացուած տգեղութեան նոր տուեալներով: Այս իմաստով շշմեցուցիչ է, օրինակ, Եղեռնին թուրքերու կողմէ ջարդուած չորս հազար քահանաներու սպանդը… Նոյնքան շշմեցուցիչ է տակաւին բացայայտուող, քողազերծուող ստալինեան երկաթեայ վարագոյրի ետին կծկուած «Փակ դռներու գաղտնիք»-ները: Որքա՜ն այժմէական է օրին Վազգէն Շուշանեանին հրապարակած «Բաց նամակ»-ը, ուր մտաւորականութեան, յատկապէս իր ազգային ցաւերուն նկատմամբ չէզոք կամ անտարբեր մտաւորականութեան հասցէին քննադատութիւն կը հնչէ:
Եզրափակելով` Պօղոս Սնապեանի «Երկու սպանդ»ը ուղղուած է բոլորին, համայն մարդկութեան եւ ի մասնաւորի հայ նոր սերունդին, որ պէտք է կարդայ ու կարդայ, հաղորդուի մեր քթին տակ հիւծող պատմութեան սպիներուն հետ: Նախընտրելի էր, որ այս գործը գրուէր օտար լեզուներով` տակաւին թերահաւատ վարչակարգերուն իմացնելու թուրքին թրքութիւնը եւ հայութեան քաղաքական ընտրանքներու պատմական ենթահողը: Անիկա նաեւ պէտք է թարգմանուի օտար, յատկապէս` արաբերէն, անգլերէն ու ռուսերէն լեզուներու` այլասերող հայերէնին անհաղորդ, «սպիտակ սպանդ»-ի ենթակայ մեր երիտասարդութեան իմացնելու իր մօտիկ անցեալի պատգամը: Այն ատեն կը կ՛իրականանայ այս գիրքին առաքելութիւնը…

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *